Međunarodni tim astronoma je pomoću svemirskog teleskopa Džejms Veb (STDžV) otkrio supernovu tipa II koja je eksplodirala u periodu kada je svemir bio star svega oko jedne milijarde godina. Supernova je označena kao SN Eos, a otkriće je objavljeno 7. januara na preprint serveru arXiv.

Istraživački tim, predvođen Dejvidom A. Kolterom sa Univerziteta Džons Hopkins u Baltimoru je iskoristio efekat gravitacionog sočiva, koje višestruko uvećava svetlost udaljenih objekata, kako bi identifikovao ovu supernovu u ranom univerzumu.

Supernove predstavljaju ključne tragove u proučavanju evolucije zvezda i galaksija. Njihovi spektri omogućavaju razlikovanje između supernova tipa I, koje ne sadrže vodonik, i supernova tipa II, u čijim spektrima je vodonik jasno prisutan.

Supernove tipa II nastaju kolapsom jezgra masivnih zvezda čija masa prelazi oko osam Sunčevih masa. Ove tzv. supernove sa kolapsom jezgra mogu u kratkom periodu zaseniti čak i čitave galaksije domaćine. One pružaju jedinstvenu priliku za proučavanje završnih faza zvezdane evolucije, dok bi njihovo otkrivanje u ranom univerzumu moglo značajno doprineti razumevanju formiranja prvih generacija zvezda.

„Ovde predstavljamo SN Eos, višestruko snimljenu supernovu, kao snažno sočiviranu prolaznu pojavu otkrivenu u paru slika koje je 1. septembra 2025. godine dobio instrument NIRCam svemirskog teleskopa Džejms Veb, tokom posmatranja polja galaksijskog jata MACS 1931.8–2635”, navode autori u radu.

SN Eos ima spektroskopski potvrđen crveni pomak od 5,133 i nalazi se u izuzetno slaboj galaksiji koja emituje Lajman-alfa zračenje. Time je postala najudaljenija spektroskopski potvrđena supernova ikada otkrivena.

Eksplozija se dogodila ubrzo nakon epohe rejonizacije, kada je svemir postao transparentan za ultraljubičasto zračenje. Merenja pokazuju da je u okruženju SN Eos sadržaj teških elemenata (metala) manji od 10% Sunčeve metalnosti, što ukazuje na veoma ranu fazu hemijske evolucije svemira.

SN Eos je pokazivala promenljivu, snažnu i rastuću emisiju u dalekom ultraljubičastom delu spektra. Analiza te emisije ukazuje da je reč o supernovi tipa IIP, posmatranoj pri kraju njenog karakterističnog „platoa” – perioda tokom kojeg sjaj ostaje gotovo konstantan nakon dostizanja maksimuma.

Autori zaključuju da ovo otkriće snažno potvrđuje osnovne ciljeve misije svemirskog teleskopa Džejms Veb: razumevanje života i smrti prvih zvezda, porekla hemijskih elemenata, kao i nastanka i ranog razvoja prvih galaksija u kosmičkoj istoriji.

https://phys.org/news/2026-01-ancient-ii-supernova-universe-billion.html

SVE JE FIZIKA Miša Bracić