Svemirski teleskop Džejms Veb je pružio izuzetno detaljan prikaz unutrašnjeg dela Heliks magline, jedne od najbližih i najpoznatijih planetarnih maglina. Na snimku se vidi mnoštvo gustih struktura nalik kometama — stubova sa svetlim glavama i izduženim repovima — koji se prostiru duž unutrašnje ivice šireće gasne ljuske. Njihove zlatne i narandžaste nijanse naglašavaju dinamične procese u okruženju umiruće zvezde.
Ovi kometoliki čvorovi nastaju u zoni sudara brzih, vrelih zvezdanih vetrova sa kasnije izbačenim, sporijim i hladnijim slojevima gasa i prašine. Centralna zvezda, koja je odbacila svoj spoljašnji omotač, danas je beli patuljak — vrelo, gusto jezgro koje emituje snažno ultraljubičasto zračenje. To zračenje jonizuje gas u neposrednoj blizini, dok se u udaljenijim i gušćim oblastima gas hladi i prelazi u molekularni oblik.
Zumiranjem Heliks magline Veb otkriva kako se materijal koji je nekada bio deo zvezde postepeno vraća u međuzvezdani prostor. Ovaj proces predstavlja važnu fazu kosmičkog ciklusa materije: elementi koje zvezda izbacuje mešaju se sa međuzvezdanim gasom i prašinom i, tokom miliona godina, mogu postati deo novih zvezda i planetarnih sistema — uključujući i sudbinu koja jednog dana čeka naše Sunce.
Snimci načinjeni Vebovom blisko-infracrvenom kamerom NIRCam posebno ističu fine strukture u poređenju sa ranijim posmatranjima svemirskih teleskopa Habl i Spicer. Infracrveni opseg omogućava uvid u hladnije i gušće regione, otkrivajući oštar prelaz između vrelog jonizovanog gasa i hladnijih molekularnih slojeva kako se ljuska magline širi od centralnog belog patuljka.
Na uporednoj slici sa zemaljskih vidljivih i infracrvenih teleskopa prikazan je puni obim Heliks magline. Pravougaoni okvir označava Vebovo vidno polje, u kojem su jasno uočljivi brojni stubovi nalik kometama raspoređeni duž lučne ivice unutrašnje ljuske. Ove strukture su gušće i izraženije u pojedinim oblastima, naročito na desnoj strani prikaza, gde se stapaju u narandžasti polukrug.
Beli patuljak u centru magline snažno osvetljava okolni gas, stvarajući region vrelog jonizovanog materijala najbliže jezgru. Dalje od centra nalaze se hladniji slojevi bogati molekularnim vodonikom, kao i zaštićeni džepovi unutar oblaka prašine u kojima se mogu formirati složeniji molekuli. Ove oblasti predstavljaju važne hemijske laboratorije svemira i sirovinu iz koje se, u drugim okruženjima, mogu razviti planetarni sistemi.
Boje na Vebovoj slici ne predstavljaju ono što bi ljudsko oko videlo, već su pažljivo odabrane kako bi prikazale fizičke uslove u maglini. Plavi tonovi označavaju najtopliji gas, snažno pobuđen ultraljubičastim zračenjem belog patuljka. Žute nijanse ukazuju na oblasti gde se gas hladi i gde se atomi vodonika povezuju u molekule, dok crvenkasti tonovi na spoljnim ivicama otkrivaju najhladniji, razređeni materijal bogat prašinom. Ovi prelazi beleže poslednje faze života zvezde i njenu transformaciju u gradivne elemente budućih kosmičkih struktura.
Posmatranja Heliks magline svemirskim teleskopom Spicer ranije su nagovestila prisustvo složenijih molekula, ali tek Vebova visoka prostorna rezolucija omogućava da se jasno uoči kako se oni formiraju u tamnim, zaštićenim džepovima unutar sjajnih gasnih struktura.
Heliks maglina se nalazi na udaljenosti od oko 650 svetlosnih godina od Zemlje, u sazvežđu Vodolije, i predstavlja jedinstvenu laboratoriju za proučavanje završnih faza zvezdane evolucije i reciklaže materije u svemiru.
| SVE JE FIZIKA Miša Bracić |
 |
KOJI TELESKOP DA KUPIM?
