Al Khwarizmi  

Rođen oko 780 n.e, umro posle 847 n.e.

Musa al-Kvarizmije rođen u persijskom gradu Khwarizmu(danas gradić Khiwau Uzbekistanu) južno od Aralskog mora [1]. Njegovo ime nam sugeriše da je on bio "Muhamed, sin Mojsijev, otac Jafarov, iz Khwarizma". Vrlo malo se zna o njegovom životu u mladosti, sem da su se njegovi roditelji preselili južno od današnjeg Bagdada. Tačan datum njegovog rođenja i smrti nam nije poznat, ali je prihvaćeno da je stvarao u vreme vladavine kalifa Al-Ma'muna od Bagdada(813-833), a umro oko 840 n.e.

Al-Kvarizmi je bio matematičar, astronom i geograf. Bio je jedan od najvećih ikad rođenih matematičara, otac nekoliko grana i osnovnih pojmova u matematici. Njegovi matematički radovi su bili uticajniji na pomicanje dotadašnjih granica znanja od bilo kojeg drugog srednjevekovnog pisca. Glavni je njegov izuzetni rad o algebri, ne samo zato što je dat u formi sistematizacije, već i zbog razvijanja analitičkih mogućnosti linearnih i kvadratnih jednačina, što ga je učinilo utemeljivačem algebre.

Sama reč algebra izvedena je iz nalova njegovog slavnog dela, knjige "Al-kitab almukhtamar fi hisab al-jabr wa'l-muqabilah", što znači "Zbirka sažetih izračunavanja i njenih ostataka", pisane u vreme njegovog rada u Kući Mudrosti [2]u Bagdadu. Njegova aritmetika predstavlja kompilaciju aritmetičkih pravila za linearne i kvadratne funkcije, elementarnu geometriju kao i za probleme proporcionalnog delenja nasleđenog novca. Rad je bio baziran na znanjima drevnih Vavilonaca od pre dva milenijuma, kao i zapažanjima beleženim u helenskim, hebrejskim i indijskim rukopisima. Praktična priroda ovog dela doveli su do toga da je do danas sačuvano iako su mnoga slična dela zauvek izgubljena.

Image Al Kitāb al muḫtaṣar fī ḥisāb al ğabr wa l muqābala

Stranica Al-Kvarizmijeve "Algebre".

 

On je objasnio način upotrebe nule, cifre od fundamentalne važnosti [3], razvijene od strane Arapa, a pod snažnim uticajem misli drevne Indije. Tek kada je Fibonacci [4]preveo Al-Kvarizmijeve radove, nula i algebra, nauka "totalno nepoznata do tada" su predstavljeni i evropskoj nauci. 

Kao dodatak, razvio je i usavršio indijski sistem cifara, danas poznatije kao arapske brojeve, a uveo i njihov decimalni sistem, razvio neke aritmetičke procedure, uključujući i razlomke. Sistem brojeva se postepeno proširio po celom arapskom svetu, a njegovim prevođenjem u XII veku na latinski jezik, došlo je do širenja njegovog rada i ideja po čitavoj tadašnjoj Evropi. Svi tadašnji prevodi su počinjali sa 'Dixit Algoritmi', što znači "Govorio je Al-Kvarizmi", a odatle je, pogrešnom etimologijom, nastao i današnji izraz prihvaćen u čitavom svetu 'algoritam'[5].

Razvio je detaljne trigonometrijske tablice koje sadrže sinusne funkcije, koje su verovatno nastale ekstrapolacijom Maslam Al-Mađritijevihtangentnih funkcija. Takođe je usavršio geometrijski opis konusnih preseka kao i proračun grešaka, čime je otvorio vrata konceptu diferencijalnog računa. Imao je udela i u merenju prečnika i zapremine Zemlje, koja su vršena po naređenju kalifa Ma'mun Al-Rashida.

al khwarizmi 1

Al-Kwarizmi je napisao još jedan značajan rad - astronomske tablice "Sindhind zij". Delo se bazira na poznatim indijskim astronomskim radovima, donešenim u Bagdad oko 770. godine kao poklon indijske političke misije. Postojale su nekad dve verzije Al-Kvarizmijevog rada, pisana na arapskom jezikz ali su, nažalost, obe izgubljene. U X veku arapski matematičar Maslama Al-Mađritije napisao kritiku kraće verzije, a to je na latinski preveo Adelard od Bata[6]. Postoji latinski prevod i druge verzije i oba prevoda su sačuvana. U knjizi se najviše govori o kalendarima, izračunavanju pravog položaja Sunca, Meseca i planeta i sfernoj astronomiji, ima astroloških tablica, izračunavanja paralakse, pomračenja i vidljivosti Meseca.

Njegove astronomske tablice su takođe bile prevedene i na evropske jezika, a kasnije i na kineski.

Mada je čitav njegov astronomski rad bio baziran na podacima uzetim iz radova Indijaca, kao i vrednosti u tablicama, Al-Kvarizmi je morao uticati na kasniji radKlaudija Ptolomeja [7]. Danas ima krater na Mesecu sa njegovim imenom.

Ima mnogo manjih radova, kao dva rada o astrolabu [8]ili o sunčanom časovniku i Jevrejskom kalendaru, zvan "Istikhaj tarikh al-yahud". Napisao je i političku istoriju koja sadrži horoskope poznatih ličnosti toga doba. Napisao je i knjigu o sunčanim časovnicima ali je ona zauvek uništena.

Značajan je njegov rad i u oblasti geografije, knjiga sa mapama naslovljena sa "Kitab Surat-al-Ard", ne samo zato što je izvršio reviziju Ptolomejevog učenja o geografiji, već i stoga što je uradio precizniju mapu tada poznatog sveta. U njoj je bilo obeleženo i ponešto što tada u Evropi nisu ni sanjali da postoji.

Uticaj Al-Kvarizmija na razvoj nauke uopšte, a matematiku, astronomiju i geografiju posebno, dobro je poznat istoriji. Neke od ovih knjiga su bile vrlo brzo prevedene na brojne jezike i do XVI veka su predstavljale udžbenike mnogih univerziteta. Njihov prilaz je bio sistematičan i logičan i nije donosio samo prikaz postojećeg znanja u raznim granama nauke, već je svojom originalnošću obogaćivao istu. Nema sumlje da je slavu obezbedio čak i u stolećima posle svoje smrti.

[U našoj knjizi "Velika otkrića i pronalasci…", koja se nudi na sajtu, čitavo jedno poglavlje je posvećeno velikim matematičarima. Do tada ništa nisam zvao o drevnim matematičarima, a pogotovu o starim egipatskim, kineskim, indijskim, arapskim… Bio sam fasciniran njima, a prvi koga sam zapamtio bio je Al-Kvarizmi…]

 

[1]  Zapravo slano jezero, četvrto po veličini u svetu, danas se nalazi između Uzbekistana i Kazahstana.

[2]  Za vreme vladavine (813-833) kalifa al-Ma'munaosnovana je istraživačka i prevodilačka Akademija, gde su uglavnom radili grčki i sirijski hrišćani ali pod patronatom Muslimana. Prevođeni su EuklidArhimed,Diofant iz AleksandrijePtolomejev"Almagest" i drugi pametni Grci.

[3]  U Egiptu je služila samo da predstavi prazan prostor između dva broja, nikako na njegovom kraju. Kinezi nisu imali simbol za nulu ali pronalazak i korišćene abakusanam sugeriše da im je bila poznata njena svrha i namena kao broja. Maje su imale simbol za nulu ali njeno nedosledno korišćenje ju je činilo prilično beskorisnom pri računu.

[4]  Leonardo PisanoLeonardo Fibonacciili Leonardo iz Pize, (1170-1240); uveo 10-bazni numerički sistem u modernu Evropu objavljivanjem dela "Liber abaci" 1202. god. Sistem vuče korene još iz doba Sumeraca, Egipćana i Kineza, a korene u Hindu-arapskoj matematici je uhvatio tek u VIII - XI veku.

[5]  Veština računanja, četiri osnovne računske operacije.

[6]  Engleski skolastičar i filozof i rani tumač arapske nauke. Preveo oko 1120. na latinski arapsku verziju Euklidovih "Elemenata", koja je potom vekovima bila glavni udžbenik geometrije na čitavom Zapadu. Učitelj kralja Henryja II.

[7]  Claudius Ptolemæus(85-160 n.e.), aleksandrijski matematičar, astronom i geograf; vodeći naučnik do pojave Kopernika; tvorac geocentričnog sistema; napisao "Veliki zbornik Astronomije" ("Almagest") koji sadrži sva astronomska znanja starog veka.

[8]  Tip ranog astronomskog instrumenta, kojim se može izračunati pozicija Sunca i ostalih bliskih zvezda u odnosu na horizont i meridijan.

Draško Dragović
Author: Draško Dragović
Dipl inž. Drago (Draško) I. Dragović, napisao je više naučno popularnih knjiga, te više stotina članaka za Astronomski magazin i Astronomiju, a učestvovao je i u nekoliko radio i TV emisija i intervjua. Interesuje ga pre svega astronautika i fizika, ali i sve teme savremenih tehnologija XXI veka, čiji detalji i problematika često nisu poznati široj čitalačkoj publici. Izgradio je svoj stil, lak i neformalan, često duhovit i lucidan. Uvek je spreman na saradnju sa svojim čitaocima i otvoren za sve vidove komunikacije i pomoći. Dragovićeve najpoznatije knjige su "KALENDAR KROZ ISTORIJU", "MOLIM TE OBJASNI MI" i nova enciklopedija "NEKA VELIKA OTKRIĆA I PRONALASCI KOJA SU PROMENILA ISTORIJU ČOVEČANSTVA"

Zadnji tekstovi:


Komentari   

dragovic
0 #2 dragovic 27-04-2018 00:30
Naravno, glupost u prekucavanju...
Obrnuto je bilo... Recimo, Kvarizmijeva knjiga 'Kitab surat al-ard', odn. 'Geografija', imaju puno podataka iz Klaudijevih knjiga.
Hvala Millane
Prijavi administratoru
millan
0 #1 millan 26-04-2018 13:36
"Al-Kvarizmi je morao uticati na kasniji rad Klaudija Ptolomeja"
Verujem da je ova greška nastala nenamerno. Al Kvarizmi je živeo 700 godina nakon Ptolemeja pa nije bilo moguće da postoji bilo kakav uticaj na njegov rad.
Prijavi administratoru

Dodaj komentar


Sigurnosni kod
Osveži

 leksikon 190 
akl18 baner


stranica posmatraci

CURRENT MOON


tvastronomija18

Facebook